Kleine gebaren, grote emoties

kunst / Beatriz González

Op het eerste gezicht tonen de schilderijen van Beatriz González een en al vrolijkheid. Maar onder de felle kleuren en eenvoudige vormen borrelen machtsmisbruik, geweld en pijn. De Colombiaanse kunstenaar legt dat vast in houdingen en gebaren; een emotionele chorografie op de vierkante millimeter.

Haar knieën en ellebogen raken de grond, haar armen zijn maximaal uitgestrekt. Of de vrouw op het schilderij huilt of trilt van woede is niet te zien vanwege het lange haar dat als een sluier voor haar gezicht hangt. Maar uit de positie van haar naakte lichaam, dat onnatuurlijk blauw gloeit, spreekt wanhoop en onderwerping.

De titel van het werk – Empalizada, palissade in het Nederlands – duidt op de rij ingegraven palen die op de achtergrond dienst doet als omheining of verdedigingslinie. Maar in die hoedanigheid schiet de schutting tekort. Er steken koppen bovenuit die uitdrukkingsloos op de vrouw neerkijken. Ze zijn aanklager, rechter en publiek ineen. Misschien hebben zij zelfs de afrastering neergezet, om op veilige afstand het ongeluk van de ander te begluren.

Empalizada is een even fascinerend als ongemakkelijk schilderij, waarin voyeurisme, machtsongelijkheid, ontmenselijking en smoezelige sensatiezucht om voorrang strijden. Het krijgt een extra lading als je weet dat de maker, Beatriz González, afkomstig is uit Colom­bia en dat haar werk diep geworteld is in de geschiedenis van haar vaderland.

Gedurende haar inmiddels 91-jarige leven heeft het Zuid-Amerikaanse land in een vrijwel constante staat van oorlog verkeerd. Na La Violencia, de burgeroorlog die duurde van 1948 tot 1958, was het een korte periode relatief rustig. Maar al snel volgde een halve eeuw van strijd tussen het regeringsleger en guerrilla­bewegingen als FARC, ELN en M-19, die een half miljoen dodelijke slachtoffers eiste. Sinds de Amerikanen hun war on drugs opvoerden, is daar nog de toe­genomen terreur door drugskartels bijgekomen.

Meer beelden bij dit artikel zien? Bekijk deze pagina’s in het digitaal magazine van Arts en Auto

Niemand weet de Colombianen en hun treurige geschiedenis zo goed te schilderen als González. Zij is geen chroniqueur die historische kantelmomenten op doek zet of herkenbare sleutelfiguren in realistische stijl vereeuwigt. Haar hoofdrolspelers zijn juist anoniem en vaak vrouwen die in de overlevering meestal vergeten worden. Hun handelingen beperken zich tot kleine maar veelzeggende gebaren: een hand op een voorhoofd, een vertrokken mond, afhangende schouders waar het verdriet zwaar op leunt.

Staalkaart van menselijke emoties

González’ eerste museale solo in Nederland, War and Peace: A Poetics of Gesture in Museum De Pont, presenteert een staalkaart van menselijke emoties. Haar lichamen zijn uitdrukkingen van persoonlijk leed en collectief trauma.

Zelf heeft de kunstenaar ook de nodige tegenslag gekend. Tegenwoordig wordt ze gevierd als de grand dame van de Colombiaanse kunst, maar in haar beginjaren was minachting haar deel. Toen ze Los suicidas del Sisga No. 2 (1965) instuurde voor deelname aan een salon, werd het doek beoordeeld als ‘een slechte Botero’ en geweigerd.

Tentoonstelling

De eerste solotentoonstelling van Beatriz González in Nederland, War and Peace: A Poetics of Gesture, is van 5 oktober t/m 9 maart te zien in Museum De Pont in Tilburg.

Het afgebeelde koppel heeft inderdaad iets weg van de mollige figuren die haar beroemde landgenoot tot onderwerp maakte van zijn schilderijen en beelden. Maar de ondertoon is bij González een stuk minder gezellig. Model stonden een vermoedelijk psychotische plattelandsjongen en zijn kersverse, piepjonge bruid, die hij wist over te halen direct na de huwelijksvoltrekking samen van de brug te springen om zo de zuiverheid van hun relatie eeuwig te bewaren.

Van zoiets vreselijks kon je geen kunst maken, vonden González’ critici. Bovendien vestigde het werk ongewenste aandacht op het bijgeloof en de gevaarlijk afhankelijke positie van vrouwen in Colombia waar ze liever niet aan herinnerd wilden worden.

‘Onvermoeibare onderzoeker van kitsch’

González baseerde dit vroege werk op een krantenfoto. Door de jaren heen verzamelde ze een gigantisch archief aan nieuwsbeelden waar ze rijkelijk uit putte. Daarnaast ging ze graag aan de haal met klassiekers uit de westerse kunstgeschiedenis, zoals Picasso’s Guernica of de Mona Lisa. Ze schilderde ze niet alleen op canvas maar ook op dressoirs, hoedenrekken, stoelen en nachtkastjes.

De combinatie van middenklasse meubeltjes en een anti-academische, licht naïeve manier van schilderen ontlokten aan haar mentor Marta Traba de typering ‘onvermoeibare onderzoeker van kitsch’. González schepte er een sardonisch genoegen in hoge en lage kunst te combineren op een manier die collega’s en critici tegen de borst stuitte. Toen haar later werd gevraagd waarom ze gestopt was met het beschilderen van meubilair, zei ze: “Omdat men het begon te appreciëren.”

González’ stijl wordt vaak geclassificeerd als een Zuid-Amerikaanse versie van popart, maar dit gaat maar deels op. Haar voorkeur voor eenvoudige vormen en felle, contrasterende kleuren plaatsen González in het kamp van Warhol en Lichtenstein. Maar de uitvergrote strips, soepblikken en andere massaproducten van de Amerikanen zijn een ironische viering van consumentisme. Bij González voel je dwars door de vereenvoudigde nieuwsfoto’s en tot souvenirniveau teruggebrachte meesterwerken kritiek op het kapitalisme, dat behalve die producten ook de onderdrukking voortbrengt die zo sterk gevoeld wordt in haar deel van de wereld.

Spot

González verpakt haar commentaar vaak in spot. Zo toont Decoracíon de interiores (1981) een luxueus huisfeestje van Julio César Turbay Ayala, de toenmalig president die uitblonk in repressief optreden tegen de eigen bevolking. De decadentie is uitvergroot op een gordijn van 140 meter lengte, dat erom vraagt opzij te worden gerukt om de waarheid achter de façade van gelikte mediabeelden te onthullen.

Tot dit soort ironisch werk was González na 1985 niet meer in staat. Het Colombiaanse geweld bereikte op 6 november van dat jaar een hoogtepunt toen leden van de guerrillagroep M-19 het Hoger Gerechtshof in Bogota bezetten met de intentie de president tot verantwoording te roepen. Bij de bestorming door het leger de volgende dag vielen 98 doden, onder wie de helft van de 25 opperrechters. Het gerucht ging al snel de ronde dat de militairen onder een hoedje speelden met de drugsbaronnen, die onder het justitieel vergrootglas lagen.

Niet meer lachen

Vanaf dat moment kon González naar eigen zeggen niet meer lachen. Haar werk is sindsdien grimmiger geworden. Ze begon wanhopige vrouwen te schilderen als ‘iconen van de rouw’ en een eindeloze serie portretten van doden. Wrang genoeg markeerde juist deze periode González’ internationale doorbraak. Ze noemde zichzelf altijd een provinciaal kunstenaar. Maar juist met die focus op de actualiteit van een land in de marge van de wereldpolitiek wist zij universele gevoelens aan te boren. Wie de pijn, wanhoop en doffe berusting in haar schilderijen niet herkent, moet zich nodig laten nakijken.

Anno 2024 heeft de Colombiaanse regering een wapenstilstand getekend met zijn belangrijkste tegenstanders, maar de trauma’s zijn nog vers en het geweld is nog niet voorbij. González laat het zien met Guerra (2022), dat vier vermoorde sekswerkers toont die naakt op een rivieroever zijn gedumpt. Het schilderij vormt een tweeluik met Paz (2022), waarin leden van de inheemse Kogi-gemeenschap met dans en muziek vieren dat hun landrechten eindelijk zijn erkend. Oorlog en vrede zien er anders uit dan voorheen maar bestaan nog steeds. Wat gelijk is gebleven, zijn de lichamen die er uitdrukking aan geven.

Delen