Netwerk voor de eerste in de familie die aan de universiteit studeert

Studenten die als eerste in hun familie een universitaire opleiding volgen, lopen tijdens hun studie vaker vast dan studenten met ouders die hebben gestudeerd. De medische faculteit in Groningen zette een netwerk op dat eerstegeneratiestudenten helpt hun weg te vinden binnen de academische wereld. “Óók als je het in het begin moeilijk hebt, kun je een goede arts worden.”
De eerste weken van de studie geneeskunde voelde Wally van der Laan (25) zich verloren in de collegezalen van de Rijksuniversiteit Groningen. “Ik wist niet eens dat er zoiets als een syllabus was.”
In de collegezaal zaten studenten die diepgaande vragen stelden, terwijl hij nog probeerde te begrijpen hoe de studie überhaupt werkte. “Ik dacht: iedereen kan dit al, behalve ik.” Bij zijn medestudenten vond hij weinig aansluiting. “Die hadden het over waar de volgende vakantie naartoe zou gaan, terwijl wij vroeger niet zo ver weg gingen – en al zeker niet een paar keer per jaar.”
Compleet onbekend terrein
Wally van der Laan is een zogenoemde ‘eerstegeneratiestudent’. Zijn vader werkt in een palletfabriek en maakte de middelbare school niet af, zijn moeder was huisvrouw en later nagelstylist. Beiden hebben dus niet gestudeerd, maar moedigden hun zoon wel aan om te gaan studeren. “Doe iets wat je leuk vindt, zeiden ze, als je maar niet in een fabriek gaat werken.”
Omdat het voor hen compleet onbekend terrein was, hadden ze bijvoorbeeld geen idee hoeveel tijd de studie kost. “Dan vroegen ze: ben je nog steeds aan het studeren? Dat maakte het allemaal best eenzaam. Toen ik ook nog voor twee tentamens zakte, dacht ik erover met de studie te stoppen. Mijn plan B was wiskunde te gaan studeren; misschien paste dat beter bij me?”
Succeservaring
Voor Wally van der Laan zou de Junior Scientific Masterclass (JSM) een keerpunt zijn. Een docent drukte hem een flyer over dit programma in handen: elke student kan hier in het eerste semester van de studie aan meedoen. Wally meldde zich aan en onderzocht waarom kinderen met het syndroom van Down een verhoogde kans hebben op leukemie. “Dat was de succeservaring die ik nodig had. Ik vond het onderwerp interessant én merkte: dit kan ik wél. Dat gaf me zelfvertrouwen. Daarna begon ik mijn tentamens te halen. Het gevoel dat ik eigenlijk wilde afhaken verdween.”
‘Het helpt enorm als je niet alles alleen hoeft uit te zoeken’
Geneeskundestudent Wally van der Laan
Toen hij een paar jaar verder was in de studie, ontmoette hij tijdens een overleg van de studentenmedezeggenschapsraad Netty Bos‑Veneman. Zij werkt als arts Maatschappij + Gezondheid in het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), waar ze hoofd van de onderwijsunit sociale geneeskunde is. “Het kwam ter sprake dat ik een eerstegeneratiestudent ben, net als Netty. Zij stelde vragen waar ik zelf nog nooit zo over had nagedacht. Waarom de universiteit niet als ‘mijn wereld’ voelde bijvoorbeeld.”
Bos‑Veneman begrijpt dat gevoel maar al te goed. Zelf merkte ze tijdens haar studie – en ook later – dat ze ‘een achterstand had op anderen’. “Omdat ik een andere taal sprak”, vertelt ze. “Soms letterlijk. Studenten van wie de ouders wel hadden gestudeerd, wisten veel beter de weg. Ik miste de vanzelfsprekendheid waarmee zij zich in de academische wereld bewogen.”
Meer passende zorg
Net als Van der Laan speelde ook Bos‑Veneman weleens met de gedachte om te stoppen. Iets wat vaker voorkomt bij eerstegeneratiestudenten dan bij studenten van wie de ouders wél hebben gestudeerd. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een onderzoek uit 2020 op Amerikaanse faculteiten geneeskunde: studenten lopen vaker vast tijdens hun studie of later in hun medische loopbaan. Dat is niet alleen doodzonde voor deze studenten, maar óók voor de zorg, stelt Bos‑Veneman. “Artsen met een lagere sociaaleconomische achtergrond hebben vaak meer gevoel voor thema’s als armoede, migratie en sociale omstandigheden. Dat helpt om betere, meer passende zorg te leveren.”
‘Als je meer diversiteit wilt, moet je deze studenten niet alleen binnenhalen, maar ze ook onderweg blijven ondersteunen’
Arts M+G Netty Bos-Veneman
Geneeskundestudent Wally van der Laan beaamt dat. Niet omdat mensen met zo’n achtergrond per se betere artsen zijn, benadrukt hij, maar omdat ze andere ervaringen meenemen. “Als je zelf uit een gezin komt waar geld soms een probleem is, kijk je anders naar adviezen over leefstijl of zorgkosten. Een arts kan wel zeggen dat iemand meer moet sporten of gezonder moet eten, maar dat is niet altijd realistisch in iemands dagelijks leven.”
Die gevoeligheid voor verschillende leefwerelden vindt Van der laan essentieel in de geneeskunde. Oost‑Groningen, waar hij opgroeide, is een regio waar armoede en gezondheidsproblemen relatief veel voorkomen. “Ik heb verschillende kanten van de samenleving gezien”, zegt hij. “Dat helpt om me in patiënten te verplaatsen.”
Selectieprocedure
Om ervoor te zorgen dat eerstegeneratiestudenten níet vastlopen of afhaken, nam Bos‑Veneman het initiatief voor wat nu het ‘eerstegeneratienetwerk’ heet. Dat ontstond eigenlijk toevallig. De arts M+G was bij een open dag van de medische faculteit in Groningen en sprak daar met middelbare scholieren die, net als zij, als eerste in hun familie gingen studeren.
“Toen ik hoorde hoe de selectie nu in elkaar zit, dacht ik meteen: als ik in 1993 zo’n procedure had moeten doorlopen, was het me nooit gelukt. In mijn tijd werd er gewogen geloot. De huidige selectie lijkt zo ingewikkeld en veeleisend dat ik betwijfel of ik daar als eerstegeneratiestudent doorheen was gekomen.”

Sinds een wetswijziging in 2023 is loting bij de geneeskundeopleiding weer toegestaan. Maar het is aan faculteiten zelf om te bepalen of ze loting inzetten. Sommige opleidingen blijven werken met selectie, waarbij kennistoetsen en extracurriculaire activiteiten – zoals zorgervaring, portfolio’s of andere aanvullende opdrachten – blijven meewegen.
“Al die dingen zijn makkelijker te regelen als je ouders in de zorg of de wetenschap werken, of geld hebben voor bijvoorbeeld bijles of selectietraining”, zegt socioloog en onderzoeker Lianne Mulder, die promoveerde op kansenongelijkheid in de selectie van opleidingen in het hbo en wo (zie kader onderaan).
“Als je die extra steun niet hebt, of je bent naast het leren voor je middelbare school druk met geld verdienen via een bijbaan, wordt het allemaal een stuk lastiger.” En dat terwijl het voor kinderen met een lagere sociaaleconomische achtergrond al moeilijker is om het vwo überhaupt te halen: “Scholieren uit rijkere gezinnen hebben vaak simpelweg betere omstandigheden om te leren. Denk aan een rustige kamer om huiswerk te maken, minder financiële stress in het gezin of geen noodzaak om veel uren te werken.”
Lange rij
Tijdens die open dag drie jaar geleden deed Bos‑Veneman ter plekke een oproep: scholieren die als eerste in hun familie zouden gaan studeren, konden zich bij haar melden voor vragen en hulp. “Dat leverde een lange rij op.” Na die middag zette de arts M+G een selectietraining op voor twintig scholieren. “Zo is het eerstegeneratienetwerk begonnen.”
In de afgelopen jaren is dit netwerk gegroeid en uitgebreid: het richt zich nu ook op geneeskundestudenten. Bos‑Veneman: “Als je meer diversiteit wilt, moet je deze studenten niet alleen binnenhalen, maar ze ook onderweg blijven ondersteunen.”
Student Van der Laan heeft baat gehad bij het netwerk: “Toen ik het tijdens mijn coschappen moeilijk had, kon ik makkelijk een van de artsen uit het netwerk benaderen en om advies vragen. Dat had ik zonder het netwerk nooit gedurfd.”
Sociale evenementen
Het eerstegeneratienetwerk van de medische faculteit in Groningen telt nu 135 studenten en 45 artsen die hen begeleiden en helpen bij het netwerk. Er zijn drie mentorgroepen die geregeld bij elkaar komen en elke drie maanden is er een netwerkbijeenkomst. “Eerst waren die vooral gericht op informeren en samenzijn, nu zijn de studenten bezig om het om te vormen tot sociale evenementen”, vertelt Bos‑Veneman. “Het is de bedoeling dat het steeds meer een netwerk wordt dat ook door de studenten zelf wordt georganiseerd.”
Geïnspireerd door dit netwerk is er binnen de Rijksuniversiteit Groningeninmiddels een breed initiatief voor eerstegeneratiestudenten opgezet, toegankelijk voor studenten van alle opleidingen. Ook in andere universiteitssteden ontstaan vergelijkbare initiatieven; zo bestaan er in Amsterdam en Rotterdam buddyprogramma’s voor eerstegeneratiestudenten geneeskunde.
Voor het netwerk van de medische faculteit is Bos‑Veneman nu samen met een andere docent verantwoordelijk. Daarbij krijgen zij hulp van een stafondersteuner. Én van veel studenten.
De boodschap doorgeven
Wally van der Laan begeleidt inmiddels zelf ook als mentor studenten, naast zijn master geneeskunde en het promotieonderzoek dat hij doet binnen de kinderoncologie. “Ik geef de boodschap graag door: óók als je het in het begin moeilijk hebt, kun je een goede arts worden. Ik vind het mooi dat eerstegeneratiestudenten mij nu vragen kunnen stellen. Bijvoorbeeld hoe je een onderzoeksstage regelt, bij wie je dan terecht kunt. Het helpt enorm als je niet alles alleen hoeft uit te zoeken.”
Aan afhaken denkt de promovendus allang niet meer. “Ik wil kinderoncoloog worden. Nu ik met patiënten werk, weet ik zeker dat ik een goede arts kan worden.”
Kansenongelijkheid
Er is een groot gebrek aan sociaaleconomische diversiteit onder studenten geneeskunde in Nederland. In 2020 had bijvoorbeeld meer dan de helft van de eerstejaarsstudenten geneeskunde een ouder met een inkomen dat bij de hoogste 10 procent van Nederland behoort, zo blijkt uit het promotieonderzoek van socioloog Lianne Mulder naar kansenongelijkheid in de selectie van opleidingen in het hbo en wo. En dat gebrek aan diversiteit speelt niet alleen bij geneeskunde: ook klinisch technologen en tandartsen blijken relatief vaak uit welgestelde gezinnen te komen.
Uit een ander onderzoek, dat socioloog Mulder in 2024 uitvoerde in opdracht van het ministerie van VWS, blijkt ook hoe sterk de sociaaleconomische achtergrond doorwerkt in de medische beroepsgroep. Zo had 30 procent van de jongere artsen (geboren vanaf 1980) een vader die meer dan 103.000 euro per jaar verdiende. Gemiddeld lag het inkomen van vaders van deze artsen met bijna 94.000 euro ruim boven dat van andere zorgberoepen. Ook blijft het beroep opvallend vaak in de familie: in 2023 had ruim 20 procent van de artsen minstens één ouder die ook in het BIG‑register staat. Dat effect werkt ook door bij de specialisatie: artsen met minstens één ouder die ook arts is, zijn significant vaker medisch specialist.



