Fabel of feit?

achtergrond / medische desinformatie

Sinds de covid-pandemie heeft medische desinformatie een enorme vlucht genomen. Dat merken zorgprofessionals ook in de spreekkamer. Wat kunnen ze daartegen doen?

Zonnebrandcrème is kankerverwekkend. Kinkhoest en mazelen versterken het afweersysteem van je kind. Schimmelnagels maken je moe. Magnesium vergroot de concentratie. Hormonale anticonceptie leidt tot onvruchtbaarheid. Iedereen heeft vitaminesupplementen nodig. Het zijn zomaar wat van de medische fabels die online de ronde doen en daar veelvuldig worden gedeeld, dikwijls door influencers, soms ook bekende Nederlanders, met honderdduizenden of zelfs miljoenen volgers.

Dat leidt tot steeds meer vragen en discussies in de spreekkamer, zo blijkt recentelijk uit onderzoek van KNMG en NOS. Uit hun enquête kwam afgelopen mei naar voren dat maar liefst 85 procent van de ondervraagde artsen te maken heeft met medische desinformatie. Ruim de helft ervaart als gevolg hiervan extra werkdruk. Bijvoorbeeld omdat patiënten sneller of vaker een beroep doen op hun dokter, of omdat het artsen extra tijd kost om onware informatie te ontkrachten. Cijfers over andere beroepsgroepen in de zorg ontbreken, maar het ligt in de lijn der verwachting dat zij net zo goed meer met de gevolgen van medisch fake news te maken hebben.

Vragendokter

Ook huisarts Jojanneke Kant (41) hoort in haar spreekkamer broodjeaapverhalen. “Medische desinformatie is natuurlijk niks nieuws”, zegt ze. “Vroeger kwamen mensen op mijn spreekuur omdat de buurvrouw had gezegd dat ze iets moesten doen of laten. En ook nu nog. Maar door sociale media bereiken dit soort berichten in korte tijd wel veel meer mensen.”

‘Wegblijven van online twistgesprekken’

Twee jaar geleden begon ze zich te ergeren aan het gebrek aan basale gezond­heidskennis van sommige patiënten. Daarom besloot ze zelf in actie te komen. “Ik merkte dat er veel behoefte is aan laagdrempelige en betrouwbare informatie, maar dat mensen vaak niet weten waar ze die kunnen vinden. In april 2022 ben ik daarom op Instagram met @devragendokter gestart.”

Op dit account deelt Kant proactief informatie over veelvoorkomende medische problemen en misverstanden. Het initiatief sloeg aan; zonder er actief ruchtbaarheid aan te geven, had ze al snel duizenden volgers. (Bij online publicatie van dit artikel ruim 30.000.) Via haar account krijgt ze dagelijks ook tal van persoonlijke berichten met vragen, die ze allemaal beantwoordt.

In totaal is ze dagelijks zo’n 1 à 2 uur kwijt aan haar socialemedia-activiteiten. Een hele investering, maar toch besloot de Haagse huisarts afgelopen najaar ook een eigen podcast te lanceren. “Filmpjes op Instagram zijn super kort. Voor wie daar behoefte aan heeft, geef ik in de podcast diepergaande uitleg over een onderwerp. Een aflevering over ME is bijvoorbeeld al meer dan 5.000 keer beluisterd. Een mooie bijvangst vind ik dat veel doktersassistenten mijn kanalen volgen. Zij kunnen de kennis weer verder verspreiden en zo helpen desinformatie te ontkrachten.”

Infodemie

Met de komst van covid nam medische desinformatie op sociale media een enorme vlucht. ‘We are not only fighting an epidemic, we also are fighting an infodemic’, zei Tedros Adhanom Ghebreyesus, direc­teur-generaal van de Wereldgezond­heids­organisatie (WHO), in maart 2020.

Het effect van die ‘infodemie’ reikt verder dan alleen covid. Zo signaleerde Unicef in 2023 dat het vertrouwen in het belang van vaccinaties voor kinderen tijdens de coronapandemie wereldwijd afnam. In Nederland daalde het aantal mensen dat vaccins belangrijk zegt te vinden van 90 naar 70 procent, aldus het Unicef-onderzoek. Onder twintigers en dertigers was de vertrouwensval het grootst. Of deze ontwikkeling direct gevolgen heeft voor de volksgezondheid is moeilijk te zeggen. Feit is wel dat de vaccinatiegraad onder kinderen, ook in Nederland, gestaag daalt.

Ook op andere terreinen lijkt het effect van medisch fake news merkbaar. Zo trok het Nederlands Genootschap van Abortusartsen vorig jaar aan de bel over het feit dat zich bij abortusklinieken steeds meer jonge vrouwen melden die alleen natuurlijke anticonceptiemethoden gebruiken. Dit omdat influencers op sociale media verkondigen dat hormonale anticonceptie chemische rommel is. De hormoonfobie lijkt sindsdien alleen maar toegenomen.

Het wittejasseneffect

Veel van dit soort fabels worden verkondigd op het in 2018 opgerichte TikTok, met bijna zes miljoen actieve Nederlandse gebruikers een van de grotere socialemediakanalen in ons land. Vooral jongeren zijn er te vinden — ruim tweederde van de gebruikers is onder de 35 jaar. En omdat je op TikTok (in tegenstelling tot Facebook, Instagram en X) geen vrienden of volgers nodig hebt om berichten of filmpjes onder de aandacht te brengen, gaat verspreiding van medisch fake news er razendsnel.

Reden voor mediabureau Prappers, gespecialiseerd in TikTok-campagnes, om er in maart van dit jaar met het kanaal @doktersvandaag te starten. Hierop geven acht huisartsen en specialisten in korte filmpjes antwoord op veelgestelde gezondheidsvragen, zoals wanneer je vitamine D moet slikken of wat vapen doet met je longen. “Er is weinig betrouwbare gezondheidsinformatie op TikTok te vinden”, vertelt Joey Scheufler, oprichter van Prappers Media Group en TikTok-expert. “Met ons onafhankelijke kanaal proberen we daar wat aan te doen. Belangeloos, net als de artsen die aan @doktersvandaag meewerken.”

Het concept is simpel: laat een dokter in een witte jas in de spreekkamer kort en bondig uitleg geven. In eigen woorden – de filmpjes worden niet gescript. Vervolgens gebruikt Prappers het algoritme van TikTok op zo’n manier dat de filmpjes op de juiste plek opduiken, te weten: bovenaan zoekresultaten en daar waar veel medische desinformatie te vinden is. “We willen mensen de gelegenheid geven om, op basis van betrouwbare informatie, hun eigen afweging te maken. De filmpjes lijken echt in een behoefte te voorzien; in totaal zijn ze in een paar maanden al meer dan drie miljoen keer bekeken. En de uitkijkratio ligt voor TikTok ongekend hoog: op meer dan 60 procent. Om een nog bredere doelgroep te bereiken, delen we de filmpjes inmiddels ook op Instagram.”

Twijfelaars

Een van de artsen die meewerkt aan @doktersvandaag is internist Robin Peeters (48) van het Erasmus MC. De voorzitter van de Nederlandse Internisten Vereniging is al langer bezig met het breed beschikbaar maken van bonafide gezondheidsinformatie. Zo was hij in coronatijd een van de initiatiefnemers van de Twijfeltelefoon, een informatienummer bemand door geneeskundestudenten, dat burgers konden bellen met al hun vragen over coronavaccins.

Het initiatief was zo’n succes – de eerste twee maanden kwamen er 20.000 telefoontjes binnen – dat de lijn ook na corona in de lucht bleef. Tegenwoordig kunnen bellers er terecht voor informatie over anticonceptie, het HPV-vaccin, de griepprik en (vanaf augustus) het hele rijksvaccinatieprogramma. Zij worden niet alleen in het Nederlands maar desgewenst ook in het Engels, Turks of Arabisch te woord gestaan.

‘Er zijn vooral veel twijfelaars, mensen die niet meer weten wat klopt’

“Als je op sociale media kijkt, lijkt het soms of half Nederland overtuigd is van medische nonsens”, zegt Peeters. “In werkelijkheid zijn er vooral veel twijfelaars, mensen die niet meer weten wat wel of niet klopt. Dat merk ik ook in de spreekkamer. Dan komt een patiënt binnen met bijvoorbeeld maag- en darmklachten die het gevolg blijken van een hoge dosis magnesium. Die is hij gaan slikken op advies van een internetgoeroe. Het schrijnende is dat mensen zich vaak van geen kwaad bewust zijn. Ze denken juist dat ze het goede voor hun lichaam doen.”

Een grote verandering is volgens hem dat een hele generatie haar medische informatie tegenwoordig uitsluitend van sociale media haalt. “Veel jongeren zoeken alles op TikTok op, bij uitstek een plek waar influencers onzin verkondigen. Het is hun enige kennisbron, terwijl daar amper een arts te vinden is. Als zorgprofessionals moeten we ons hier goed bewust van zijn. Ik vind ook dat we er als beroepsverenigingen iets mee moeten. Want iedereen heeft recht op betrouwbare informatie.”

En dus neemt Peeters nu elke paar weken filmpjes op voor TikTok. Twee daarvan, over alcohol en prikkelbaredarmsyndroom, hebben elk meer dan een half miljoen views en zijn daarmee de meest bekeken video’s op het kanaal. “Ze zijn heel statisch. Best saai in vergelijking met andere TikTok-filmpjes. Ik vroeg me vooraf af of dat wel zou werken. Maar kennelijk willen mensen een dokter achter zijn bureau zien. Dat beeld geeft vertrouwen, denk ik. Al weten we natuurlijk niet of de filmpjes daadwerkelijk tot andere opvattingen of gedragsverandering leiden.”

Mediawijsheid

Eugène Loos, universitair hoofddocent bestuurs- en organisatiewetenschap aan de Universiteit Utrecht, doet onderzoek naar de toegankelijkheid van betrouwbare digitale informatie en de rol van mediawijsheid daarbij.

“Fake news bestrijden is lastig”, beaamt hij. “Daarom is het zo belangrijk burgers te helpen om desinformatie beter te leren herkennen. Zorgprofessional hebben hier ook een rol in.”

Loos juicht initiatieven als Dokters Vandaag van harte toe. Maar hij is wel kritisch over het gebrek aan onderzoek naar de effectiviteit ervan. “Het kanaal lijkt zich erg te verlaten op de kracht van medische autoriteit. Uit onderzoek weten we dat dat één invloedrijke factor is. Maar toon en begrijpelijkheid zijn bijvoorbeeld ook heel belangrijk voor geloofwaardigheid en gedragsverandering.

Verder moeten kijkers zich kunnen identificeren met de persoon die in een video als expert optreedt. Ik zou het daarom mooi vinden als er verschillende soorten filmpjes worden getest. Verder raad ik de makers aan patiëntenverenigingen te betrekken. Zij weten als geen ander hoe je doelgroepen kunt bereiken.”

Vermijd discussie

Zijn al deze online initiatieven geen druppel op een gloeiende plaat? “Dat geloof ik niet”, zegt Peeters. “Voor de duidelijkheid: we gaan de hoeveelheid medische desinformatie met onze activiteiten niet verminderen. Maar dat is ook niet het doel. We willen er meer betrouwbare kennis tegenover zetten en mensen zo weerbaarder maken tegen fake news.” Ook huisarts Kant gelooft dat er nog een wereld te winnen is als het gaat om het gericht aanbieden van gedegen informatie. “Ik verwijs mensen vaak naar thuisarts.nl. In onze zorgbubbel denken we dat iedereen die site wel kent, maar dat is echt niet zo. Beroepsverenigingen zouden daar veel meer bekendheid aan mogen geven.” 

Op digivaardigindezorg.nl vindt u in het dossier ‘Nepnieuws in de zorg’ handvatten om het gesprek te voeren over desinformatie. Ook op mediawijsheid.nl en isdatechtzo.nl staan veel tips.

Tips

Hebben ze nog tips voor zorgprofessionals wat online wel en niet te doen? Kant: “Ik kies er bewust voor om niet met influencers in discussie te gaan. Dat heeft helemaal geen zin. Omdat ze overtuigd zijn van hun eigen gelijk, maar ook omdat er vaak een verdienmodel achter hun account zit. Hun filmpjes linken bijvoorbeeld naar een website waarop ze supplementen verkopen. Pure misleiding. Wat mij betreft zou dat soort medische desinformatie voor eigen gewin zo snel mogelijk verboden moeten worden.”

TikTok-expert Scheufler bevestigt dat je maar beter weg kunt blijven van online twistgesprekken. “Aandacht en interactie betekenen op sociale media: een nog groter bereik. Het effect is dus vaak averechts.”

Internist Peeters raadt collega’s aan om online vooral zichzelf te blijven. “Kies een onderwerp dat je na aan het hart ligt en een toon die bij je past. Ik ben ervan overtuigd dat we als zorgprofessionals online echt een verschil kunnen maken. Niet bij de influencers die — al dan niet met opzet — foutieve informatie verspreiden. Maar wel voor de stille, twijfelende volgers die de grote meerderheid vormen.”

Poll

‘Als zorgprofessionals moeten we allemaal in actie komen om desinformatie op sociale media te bestrijden.’ Die stelling legden we in ons magazine en online aan u voor. Van de 92 mensen die reageerden, waren maar liefst 84 het met de stelling eens. “We moeten goede zorg geven”, schreef iemand. “Daar hoort in deze tijd ook bij: informeren over desinformatie.” Een veelgehoord geluid.

“Het is voor een leek moeilijk te onderscheiden welke informatie gebaseerd is op feiten”, aldus een ander. “Goed om als professionals een tegengeluid te laten horen.”

Slechts acht mensen waren een andere mening toegedaan. “We leven in een land waarin iedereen een eigen mening mag hebben”, reageerde iemand. “We moeten onze visie delen en ruimte laten voor andere inzichten, ook als die niet stroken met die van ons”, besloot een ander.

Delen